Để chấm dứt cơ chế giá xin cho

Như vậy giá xăng đã tăng, song chắc chắn điệp khúc lỗ nặng kéo dài đòi tăng giá của các DN xăng dầu mỗi khi giá thế giới biến động sẽ còn tiếp tục làm đau đầu các cơ quan quản lý và gây bức xúc trong dư luận xã hội.

Cảnh giá xăng dầu "lên nhanh - xuống chậm" so với giá thế giới, DN luôn kêu lỗ thời gian qua không chỉ đẩy các cơ quan chức năng chịu cảnh "trên đe dưới búa" mà còn khiến ngân sách Nhà nước thất thu. Người tiêu dùng quen với việc cắn răng chịu đựng vì không còn lựa chọn nào khác.

Trước thực cảnh này, cơ quan quản lý đang yêu cầu ngành tự do định giá theo thị trường. Nhưng liệu điều này có thành hiện thực khi chưa có cạnh tranh đầy đủ trên thị trường và đặc biệt là sự minh bạch về giá là dấu hỏi đậm, lớn, còn bỏ ngỏ trong nhận thức chung của xã hội. Các thông tin giải trình và phương án tăng giá về xăng dầu hầu hết đều mang tính áp đặt một chiều; công tác kiểm toán và giám sát đầu tư ngành này còn nhiều điều cần bổ khuyết….

Thực tế cho thấy, giá thị trường chỉ có khi có cạnh tranh và kiểm soát cạnh tranh lành mạnh. Còn nếu trước khi có cạnh tranh thị trường, lại cho phép các doanh nghiệp tự định giá là biến độc quyền Nhà nước thành độc quyền doanh nghiệp, cục bộ, thậm chí tư nhân. Hơn thế là mang lại lợi ích độc quyền kép cho doanh nghiệp độc quyền, vì vừa không phải cạnh tranh thị trường, vừa được làm giá độc quyền.

Vấn đề đặt ra lúc này là cần quan tâm đúng mức và sớm hoàn thiện cơ chế quản lý giá xăng trước hết xuất phát từ lợi ích quốc gia tổng thể và dài hạn, cũng như từ sự tuân thủ các quy luật, nguyên tắc, quy trình thị trường, các cam kết hội nhập quốc tế và thông lệ thế giới. Đồng thời hướng tới đáp số trong bài toán đặt ra trong ngành điện và xăng dầu, góp phần tích cực kiềm chế vững chắc lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô.

Theo đó vấn đề đầu tiên là cần xây dựng khung giá chuẩn. Khung giá này sẽ gồm giá sàn và giá trần, trong đó giá sàn là phần cứng và giá trần là phần mềm. Giá sàn chuẩn sẽ là mức giá bán tối thiểu để doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu không thể bị lỗ khi bán xăng dầu khiến NSNN phải bù như bấy lâu nay. Khi đó giá sàn sẽ chỉ gồm các chi phí sản xuất mua nhập và lưu thông và hao hụt định mức kỹ thuật tối thiểu đối với xăng dầu để tới tay người tiêu dùng (giá thực tế, bao gồm có tính đến biến động thực của tỷ giá). Khi đó, các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu sẽ được chủ động cộng hoặc trừ thêm vào giá bán lẻ đó các mức tăng giảm thực tế của giá xăng dầu thế giới (có tham chiếu giá của sản phẩm xăng dầu của nhà máy Dung Quất); mức tỷ giá và mức thu NSNN và lợi nhuận định mức, cùng các cấu thành giá nêu trên tùy theo thực tế thị trường và quy định có liên quan của Nhà nước, chứ không mất thời gian làm thủ tục  xin-cho; giúp giảm thiểu sự lạm dụng chủ quan cố ý khi tăng giảm giá…

Bên cạnh đó, cần đa dạng hóa các nguồn vốn và hình thức đầu tư-kinh doanh điện và xăng dầu. Trên cơ sở các quy hoạch phát triển ngành xăng, dầu và năng lượng chung của Việt Nam được xây dựng có chất lượng, cần thiết kế các chính sách tạo thuận lợi cao nhất cho đầu tư phát triển ngành khai thác, phân phối xăng dầu từ các nguồn vốn Nhà nước, ngoài Nhà nước, vốn đầu tư nước ngoài và cả sự phối hợp các nguồn vốn theo các hình thức đầu tư công-tư kết hợp khác.

Quan trọng hơn cần tăng cường năng lực và hiệu lực quản lý Nhà nước, mở rộng sự minh bạch và giám sát xã hội đối với ngành xăng dầu. Trước hết, cần có những quy định hợp lý liên quan đến các chỉ tiêu kỹ thuật và chi phí hoạt động của ngành xăng dầu; công khai và kiểm toán sự chính xác các con số tự kê, tự giải trình với chi phí thực tế các nghĩa vụ tài chính với NSNN và lợi nhuận định mức tối thiểu của các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu. Đặc biệt, cần sớm đẩy nhanh tiến trình tự do hóa và cạnh tranh lành mạnh thị trường kinh doanh xăng  dầu, tách hoạt động kinh doanh xăng dầu ra khỏi nhiệm vụ chính trị của yêu cầu dự trữ bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

TS. Nguyễn Minh Phong